“ Askerimizin ayağına giydirecek çarığımız bile yok “

 BULGARİSTAN  VE  AVUSTURYA  İLE  İLGİLİ  GÖRÜŞMELER

23 Temmuz tarihli Anayasanın tekrar yürürlüğe sokulması kararı, bir diğer deyişle “ Hürriyetin ilanı “, Osmanlı tarihinde çok önemli bir dönüm noktasıdır. Bütün Osmanlı mülkünde, Erzurum’dan, Rumeli’ye kadar, geniş bir alanda, büyük gösteriler yapılmış ve bu büyük olay, olağanüstü bir heyecanla kutlanmıştır.

Osmanlı tarihinde, bu türden gösteriler, mahiyetleri farklı olmak üzere,  her zaman olmuştur. Ama bu defaki heyecan, öncekilerden farklı olarak, din bağlamı dışında, milli duygular ağırlıklıdır. Bu bir bakıma gerçekten devrimdir. İlk defa halk, doğrudan zedelenen ulusal gururu onarmak düşüncesiyle sokaklardadır.

İşte Osmanlı kamu oyunun bu kadar büyük bir duyarlılık içinde olduğu ve milli duyguların en üst kertesine vardığı bir sırada, önce Bulgaristan, ardından Bosna Hersek, sonra da Girit haberleri çok büyük tepkilere sebebiyet verdi.

Bu gelişmeler bilinmiyor muydu? Elbette biliniyordu. Yaklaşık otuz seneden fazla bir zamandan beri  uyuyan bu sorunlar, bir gün fazlasıyla ortaya çıkacaktı. Ulusal gururu uzun süredir örselenen millet, bir şekilde tepkisini göstermeye başladı. Bir bakıma gerçeklerle yüzleşiliyordu.

8 Ekim günü İstanbul’un çeşitli yerlerinde, özellikle büyük devletlerin sefarethaneleri ve Beyazıt’taki Harbiye Nezareti önlerinde toplantılar düzenlenerek protesto gösterileri yapıldı.

13 Ekim’de de Sultanahmet Meydanında; Bulgaristan’ın İstiklali, Bosna – Hersek ile Girid’in ilhakı ve Doğu Rumeli demir yolları ve lokomotiflerin Bulgar yönetimi tarafından el koyularak gasp edilmesini protesto amaçlı miting tertiplendi.

6 Kasım tarihinde, Avusturya askerleri Tuna üzerindeki Adakale’yi işgal etti.

Bu arada, Osmanlı Hükumeti de, toplanarak durum değerlemesinde bulundu. Sadrazam Kamil Paşa; konağında toplanan kabineye, durumu kısaca açıklayarak; Romanya, Yunanistan, Sırbistan ile görüşüldüğünü ve bu ülkelere birer antlaşma teklif edildiğini, fakat Sırbistan’ın dışında olumlu cevap alınamadığını bildirdi [i].

Sadrazam ayrıca Harbiye Nazırı Ali Rıza Paşa’ya, ordunun savaşabilecek durumu olup olmadığını sordu.

Ali Rıza Paşa’nın cevabı tek cümledir ve: “ Askerimizin ayağına giydirecek çarığımız bile yok “ şeklindedir.

Sadrazam Kamil Paşa da: “ Ne yapalım ! Eski Seraskerimiz, kendi binayı servetini yapmaktan başka bir şey düşünmemiş. “ demiştir [ii].

Bu şekilde, bir silahlı çatışmaya girişmenin sonuç vermeyeceği anlaşılınca, meselenin siyaseten halline gayret etmek düşüncesi galip geldi. Büyük devletlerin sefaretleri ile yazışmalar yapılarak, cevapları beklendi.

Bir sonraki kabine toplantısında da, sefaretlerden gelen cevaplar ele alındı. Bunlardan en ilginci, Rus sefaretinden Hariciye Müsteşarı Çarikof’un gönderdiği cevaptır.

Rus müsteşarının cevabi yazısına göre; Osmanlı Devleti, boğazları Rus savaş gemilerine açtığı taktirde; “ Rusya’nın, hem kapitülasyonların, hem de Duyun-u Umumiye’nin kaldırılmasına yardım edeceği, ayrıca 93 harbinden bakıye kalan savaş tazminatından da vaz geçeceği “ ifade edilmekteydi.

Bazı hükumetler meselenin, kurulacak uluslararası konferans aracılığı ile halledilmesini tavsiye etti. Bu teklif aslında Osmanlı Hükumeti tarafında da olumlu karşılandı. Fakat büyük devletler sorunun ikili görüşmelerle çözülmesi tezini desteklediklerini açıkladılar. Bunun üzerine konunun ikili görüşmelerle çözülmesi kabul edildi [iii].

Bu amaçla Bab-ı Ali tarafından önce Avusturya sefareti ile görüşmelerin başlatılmasına karar verildi.

Yapılan görüşmeler sırasında da; Avusturya’dan, Bosna Hersek’te kalan Osmanlı varlıkları karşılığında, 3 Milyon Lira talep edildi.   

Osmanlı Devletinin bu talebi ile görüşmeler uzayarak, işin çözümü aylar aldı ve karar, Hüseyin Hilmi Paşa kabinesi zamanına kaldı.

*     *     *

Osmanlı hükumetinin Bulgaristan konusunda da düşündüğü, belli bir takım “ ödünler “ alınarak, meselenin halledilmesini sağlamaktı. Bu amaçla Sofya’dan memurlar talep edildi.

Bulgaristan tarafından gönderilen Gospodin LİYAPÇEF ile Nafia Nazırı Gabriyel NORODUNKYAN Efendi ve Hariciye Müsteşarı Hakkı Bey’in görüşmeler yapması kararlaştırıldı.

Yapılan görüşmeler sonuç vermeyince, Rusya devreye girerek; Osmanlı Devletinin Bir Milyon Lira ödemesi halinde, 93 harbinden kalan savaş tazminatının kırk yıllık taksitlerinden vaz geçeceğini ve bu şekilde Bulgaristan işinin çözümlenebileceğini bildirdi [iv]. Hükumet devletin içinde bulunduğu mali sıkıntıdan dolayı bu parayı ödemeyi kabul etmedi ve teklifi reddetti. İşin çözümü aynen Bosna Hersek olayında olduğu gibi Hüseyin Hilmi Paşa kabinesine kaldı.

*     *    *

Buraya kadar, sorunun devlet kademelerinde ne şekilde algılandığını ve nasıl çözüme ulaştırılması gerektiği yolunda düşünce üretilmeye çalışıldığını gösterdik.

Şimdi, bu çalışmaların kamu oyundaki yankılarını ele alacağız.

Bu sorunların başlangıcından itibaren Sultan Hamit suskunluğu tercih etmişti. Ancak, 17 Aralık tarihinde, Mebuslar Meclisinin açılışı dolayısıyla okunan konuşmasında, bu konulara ana hatları ile değindiğini görüyoruz.

Bu konuda, 18 Kasım tarihli “ TANİN “ Gazetesinde Hüseyin Cahit Bey, açılış nutku ile ilgili olarak yazdığı başyazıda şunları söylemektedir (tarafımızdan sadeleştirilmiştir):

“…. Açılış nutku dış ilişkiler hakkında çok dikkatli ve çekingen bir dil kullanmıştır. İhtimal ki bu açılışta davetli bulunan Avusturya – Macaristan hükumetinin sefirine ve dolayısıyla Avusturya – Macaristan kavmine karşı bir nezaket gösterisiydi.

İki devlet arasında görüşmelerin devam ettiği ve ilişkilerin düzelmeye yüz tuttuğu bir sırada arada bir sıkıntı doğuracak bir ifadeden kaçınılması doğru bir davranıştır.

Ancak diğer devletler ile olan dostane ilişkilerimiz hakkında da bir az ayrıntı verilebilirdi. Dış ilişkilerdeki krizleri oluşturan önemli meselelerden Girit’in hiç ele alınmaması bütün bütün dikkatleri üzerine çekiyor ve ayrı bir anlam taşıyor. Açılış nutkunda Girit’ten bahsolunmuyor. Demek oluyor ki, ortada bu gün resmen bir Girit sorunu yoktur. Çünki Girid’in Yunanistan’a terki gündemde olsa, bu konuda görüşmeler yapılıp, sonucun konferansa götürülmesi kararı olsaydı, millet vekilleri karşısında bu acı yarayı da bütün kötü ve rahatsız edici tarafları ile açmak gerekecekti. Madem ki böyle bir bahis yoktur, Girit için de o kadar endişeye yer yoktur. Girit üzerindeki Osmanlı hukukunun korunacağı anlamını çıkarmağa hakkımız olur….”

Buradan çıkarılacak sonuca göre, Girit ile ilgili olarak devletin üst kademesinin bir düşüncesinin olmadığıdır. Yani Girid’in elden çıkması, devletin üst kademelerinde kabul görmüştür.

Diğer taraftan Bulgaristan ve Bosna – Hersek görüşmeleri devam etmektedir ve bu konularda ortalık bulandırılmak istenmemektedir.

(Devam edecek)

[i] TÜRKGELDİ A.FUAT; Görüp İşittiklerim, TTK, Ankara 1951, s 11.

[ii] Bu sitede 25 Temmuz 2023 tarihli “ Bulgaristan’ın bağımsızlığı ve Avusturya’nın Bosna-Hersek’i ilhakı “ başlıklı çalışmada; Eski Serasker Rıza Paşa’nın azli ve tutuklandığı, bilahare 200.000 Lira tutarında emlak ve nakdi, hazineye bağışlayarak serbest bırakıldığı yazılıdır.

[iii] TÜRKGELDİ A.FUAT; a.g.e. s.12 v.d.

[iv] 93 harbinin ardından Ayastefanos Antlaşması ile Rusya’ya yaklaşık 1 Milyar 500 Milyon Ruble savaş tazminatı ödenmesi kararlaştırıldı. Ancak, o dönemde Osmanlı maliyesinin zor durumda olması nazara alınarak, bu tazminatın büyük bir kısmının toprak olarak kabul edilmesi üzerinde anlaşmaya varıldı. (Ayastefanos anlaşması 19. Maddesi).  Bu konuda bakınız: Prof. Dr. Nihat ERİM; A .Ü. HUKUK FAK. YAYINLARI, DEVLETLER ARASI HUKUK VE SİYASİ TARİH METİNLERİ, Cilt 1, (Osmanlı İmparatorluğu Anlaşmaları), TTK Basımevi, ANKARA 1953. S. 395 v.d.

Daha sonra Berlin Antlaşması ile terk edilecek topraklar üzerinde ufak tefek değişiklikler yapılarak bu madde kabul edildi (Berlin Antlaşması 58. Maddesi).

Yani yaklaşık 1 Milyar Ruble savaş tazminatı olarak vatan toprağı verildi. Bu toprakların Kars, Ardahan ve civarı, daha sonra geri alındıysa da, Tuna’nın kuzeyinde bir bölüm ve Batum limanı ve çevresi elden bu şekilde çıkmış oldu.