“….bu hal balkan ordusu kumandanına bütün bir Osmanlı fırkasının mahv ve ziya’ından daha lezzetli geliyordu… “
93 HARBİNDE “ CEVRANLI “ MUHAREBESİ
Bu sitede daha önce “ Basiretçi Ali Efendi’nin Abdülhamid’e Takdim Ettiği Layiha “ başlığı ile ve iki bölüm halinde, tarihimizde 93 harbi olarak anılan 1877-1878 Osmanlı Rus savaşı hakkında; eski yazıdan bu günkü dile aktararak yayınladığımız kitapçığın, o dönem açısından açıklanmasında sakınca görülen bazı bölümlerini gün yüzüne çıkarmayı düşünüyoruz.
93 harbi, Osmanlı tarihi açısından çok önemlidir. Bu bir savaştan çok bir soykırımdır. Tam adedi bilinmemekle birlikte, milyonlarla ifade edilen ve bütün tarihçiler tarafından kabul edilen yerel islam toplumunun [1] uğradığı bu soykırım sonucunda, bölgenin nüfus yapısı değiştirilmiş, hıristiyan ahalinin çoğunluğunun sağlanmasına çalışılmıştır. Kalan kısım Balkan Savaşı ile temizlenmiş, bu bölgedeki Türk ahalisi azınlık mertebesine indirilmiştir.
Bu savaş, Osmanlı’nın Avrupa’daki geri çekilmesinin ikinci ciddi halkasıdır. Birinci halkası 1774 Küçük Kaynarca antlaşması ile sona erdirilen Osmanlı – Rus savaşıdır. Bu savaş sonrasında, Osmanlı’nın Tuna’nın kuzeyindeki hakimiyeti sınırlandırılmış, hatta fiilen sona ermiş, bölgede Rus nüfuzu belirleyici olmağa başlamıştır. Bu konuda da ileride bir çalışmamızı yayınlamayı düşünüyoruz.
Bu savaş bir çok yönleriyle ders niteliğinde bir savaştır. Bir tarafta inanılmaz kahramanlıklar, diğer tarafta bozgunlar, ihanetler ve sonuçta kaybedilen topraklar.
Basiretçi Ali Efendinin kitapçığının sitemizdeki (1) numaralı bölümünün hemen ortasında:
“ Hezargrad’dan tekrar Şumnu’ya avdet ettim. Müşir Rauf Paşa ( halen Hassa Müşiri olup, kanun-u Esasinin ilanından sonra [2] azledilmiştir). Yeni Zağra vukuatından sonra Şumnu’ya gelmiş idi….” yazılıdır.
İşte konumuz bu “ Yeni Zağra Vukuatı “ dır.
Gayet kısa bir şekilde geçiştirilen bu olay, aslında olaylar zinciri, bildiğimiz kadarıyla Türkiye’de ilk defa bu sitede ele alınmaktadır.
Rusya’nın Osmanlı Devletine savaş açacağı daha Abdülhamit tahta çıkmazdan evvel bilinmekteydi. Daha önce bu sitede Abdülhamit bu savaşı kucağında buldu şeklinde bir tanımlama yapmıştık. Bir birinin ardınca yapılan uluslararası görüşmeler bir sonuca bağlanamayınca, Rusya 10.Nisan.1877 tarihinde Osmanlı’ya savaş ilan etti.
Savaş ilanından sonra Rus ordusunun toplanması, Tuna nehrinin geçilmesi ve güney Tuna’da savaşacak konuma gelmesi Haziran ayının, hatta tam olarak Temmuz ayının ortalarını buldu. Bu arada Yıldız Saray’ının dahiyane (!) çözümü bölgedeki Osmanlı ordularına iletildi. Savaş, bir “ savunma savaşı “ olacaktı, düşmana hiçbir şekilde müdahale edilmeyecekti !!…
O dönem Karadeniz’de Osmanlı donanması tek hakim donanma ve Tuna nehrinde asayişi sağlayacak yeterli deniz kuvveti de mevcuttu [3]. Tuna nehri geniş bir nehir, sayısı yüz bine varan bir ordular gurubunun bütün ağırlıklarıyla birlikte bu nehirden geçiş harekatına engel olmak gücü mevcutken; köprüler kurulmasına, her türlü deniz aracı ile birliklerin ve silahların taşınmasına sadece ve sadece bu mantık üzere seyirci kalınmıştı.
Rusya, Baltık donanmasında mevcut ufak monitörlerini [4] Tuna nehri üzerinden bölgeye getirmiş ve daha geçiş sırasında ilk saldırıyı gerçekleştirerek bir Osmanlı monitörünü de batırmıştır. Bu olaydan sonra nehirde ufak tefek çatışmalar olmuş, Osmanlı donanmasına ait monitörler de mukabelede bulunmuş ve bir Rus monitörü de batırılmıştır.
Geçişin tamamlanması ile birlikte kara savaşları başlamış, aynı anda bölgenin çeşitli alanlarında, son derece sert ve şiddetli meydan savaşları yapılmıştır.
İlk önce Ruscuk, Şumnu, ardından Şıpka geçidi, (ki bu geçit İstanbul yolunun başlangıcıdır) Rus ordularının kontrolüne geçmiştir. Rus yayılmasının hemen başlangıcında Niğbolu kalesi, savaşılmadan Rus’lara teslim edilmiş, ardından Yeni Zağra da Ruslar tarafından ele geçirilmiştir.
Tarih 31 Temmuz 1877 yer, Cevranlı Ormanı. Süleyman Paşa ordusu ile Rauf Paşa ortak harekat yapmak hazırlığında. Hedef Eski Zağra. Şimdi o dönemin hemen akabinde yazılmış olan 1293 Osmanlı – Rus Seferi başlıklı kitabın [5] bu olay ile ilgili bölümünü aktarıyoruz:
“31 TEMMUZ
Rauf Paşa 20/21 gecesi Eski Zağra’ya yürüyüş içün icap eden evamiri vermiş olduğundan sabahleyin alafranga saat 6 da fırkası yürüyüşe amade bulundu. Lakin Süleyman Paşa’dan şiddetle intizar edilen (kaynaklanan) haberleri beklemek içün azimetini (yola çıkmayı) tehir eyledi. En nihayet saat 7 ye doğru bir gece evvel gönderilmiş olan sa’ilerden (habercilerden) biri bargiri bi-tab bir (atı dermansız bir) halde, avdet ederek Süleyman Paşa’nın takarrübünü (yaklaştığını) bildirdi. Hakikat halde ne bu, ne de bir az sonra gelen diğer sa’i (haberci) Süleyman Paşa’nın yanına gidememişti. Getirdikleri haberler doğru değildi. Bunlar yalnız Süleyman Paşa’nın sağ cenah livasının hareketini müşahede etmişler (görmüşler) ve bundan Süleyman Paşa’nın Rauf Paşa’ya doğru ileriye hareket eylediğine zahip olarak (sanısına kapılarak) o yolda malumat getirmişlerdi.
Rauf Paşa bu haber üzerine Süleyman Paşa ile artık doğrudan doğruya tevhid-i hareket olacağına itimat ederek (ortak harekat yapılacağına güvenerek) (Aydınlı) ya gitmek içün emir vermiş ise de, henüz (Cevranlı) ormanından çıkmadan evvel, büyük cadde üzerinden ve sağ gerisinde düşman süvarisinin yayıldığını müşahede etmiş ve ana karşı heman ihtiyattan bir bataryaya mevzi aldırmıştır.
Bu düşman bidayeten (başlangıçta) yalnız Gorko’nun pişdarı (öncüsü) – 4 süvari bölüğü ve 10 ncu Don bataryasının bir takımı – ndan ibaret idi ki saat 6 da (Karapikar) dan sür’atl(e) kalkmış ve anı yarım saat mesafeden piyade livası takip eylemişti. Bu livanın da takriben iki saat gerisinden avcı livası geliyordu ki Gorko, daha geceden ana sabah saat 4 te (Yeni Zağra) dan Eski Zağra istikametinde hareket emrini göndermişti.
Rus pişdar (öncü) topçusu, şoseden, Rauf Paşa’nın bataryasının ateşine o derece mü’essir (etkili) bir surette mukabele eyledi ki Rauf Paşa (daha ilk atımları müte’akip) (Aydınlı) yürüyüşünü tevkif etmeye ve livalarına kamilen tebdil-i istikamet ettirmeye (yön değiştirmeye) mecbur oldu. “
Her iki gücün karşılaşması bu şekilde olmuştu. Savaş düzeni aldılar ve çatışma başladı.
“Saat 12 ½ idi. Rauf Paşa her iki cenahın ihata tehlikesine maruz bulunduğunu gördü. Bu esnada Ruslar tarafından her iki cenaha karşı icra edilen muhacemat-ı müte’addide (sürekli saldırılar) Osmanlı kumandanlarının süngü ile icra eyledikleri hücumlarla def’ edildi. Asakir-i Osmaniyenin (Osmanlı askerlerinin) gösterdiği şu delirane (kahramanca) mukavemete göre muharebenin Osmanlı silahları içün şanlı bir neticeye iktiran eylemesi (varması) pek melhuz (düşünülür) idi. Lakin birden bire topçunun ateşi kesildi. Çünkü saat on bire kadar topçu, cephanesini kamilen sarf etmiş bulunuyordu.
Piyade bundan müte’essir (etkilenmiş) olarak bu sükutun esbabını istifsara (araştırmağa) başladı. Rauf Paşa cevaben düşmanın asıl hücumunu daha şiddetli bir surette def’ edebilmek içün topçu cephanesini idare ile kullanmak icap eylediğini dermeyan eyledi. Lakin öğleye doğru piyade taburlarının cephanesi de mucib-i endişe olacak (endişe sebebi olacak) derecede azaldığından taburların kuvayı mukavemetleri de (dayanma güçleri de) o nisbette tenakus eylemiş (azalmış) olduğu gibi gittikçe daha şedid bir intizar (sıkıntılı bir beklenti) ile beklenen Süleyman Paşa’dan da hiçbir eser ve haber yoktu.
Şu hal askerin mucib-i dehşeti oldu (asker dehşet içinde kaldı). Efrad Rauf Paşa’nın üzerine atılarak ağlaya ağlaya: “ Paşa ! Paşa ! Bizi sopa ile mi düşmanın kurşunları üzerine sevk edeceksin ? “ diye bağırdılar. Ruslar Osmanlı hatt-ı harbinde ateş kesildiğini görünce toplara hücum etti. Fakat gösterdiği cesaret-i fevkalade (üstün cesaretl) ile cidden iştihar eden (bilinen, meşhur olan) Nazilli redif taburu – ki birinci livanın sol cenahında bulunmakta idi – efradı kendilerini Rusların karşılarına atarak şayan-ı takdir bir mukavemet ile düşmanın bilcümle takarrüb (yaklaşma) teşebbüsatını, alel-husus Ceneral Rauch süvari livasının ilerlemesini men’ edebildiği halde öğleye doğru 2 nci liva kumandanının yaralanması üzerine sağ cenahın intizam ve inzibat-ı dahilisine (iç düzenine) halel gelerek ve Kastamonu taburu çılgın bir perişanlık içinde, henüz açık olan cenub-u şarki (güney doğu) istikametine yani Karapikar istasyonuna doğru firara başlamıştı. Bu taburun hareketi tekmil fırkaya sirayet ederek şimdi öyle karışık ve durdurulamaz bir ricat başladı ki zabitlerin idaresinden tamamen çıkan taburları bir saatlik firardan sonra bile tevkif etmek mümkün olamamış idi. Bazı büyük zabitan vasıtasıyla efrada, Süleyman Paşa’nın Eski Zağra’yı zapt eylediği ve hep beraber oraya gidileceği söylendi ise de fayda vermedi. Geriye doğru vuku bulan bu cereyan o derece şiddetli idi ki ancak gece yarısı Karapikar’da durdurulabildi. Lakin bu mucib-i ar (utanma sebebi) firara hiç ta’accüb etmemeliyiz (şaşırmamalıyız). Çünkü bizzat Rauf Paşa, Karapikar’a gelmekte müsaraat (gayret) göstermiş ve oradan geceleyin, hususi bir trenle perişan fırkasından uzaklaşmıştı. Müşarünileyh (saygı değer paşa) kendisine isabet eden vazifenin artık hitama ermiş olduğuna hükmederek İstanbul’a avdet ediyordu. “
Sözün bittiği yere gelmiş oluyoruz.
Kitabı yazarı Binbaşı Ali Fuat (Erden) savaşın genel değerlemesini yaptığı “ Mütalaat “ başlığı altında, konunun ayrıntılı incelemesini yapıyor:
“ Şimdi vuku’atın cereyan-ı hakikisini nazar-ı mütalaaya (gerçek olayların gelişimini incelemeye) almak ve her şeyden evvel, bu vuku’atın, vaziyet-i sevk-ül-ceyşiyenin (asker sevki durumunun) ve ahval ve şera’it-i hakikiyenin (gerçek hal ve şartların) ilcasından (zorlamasından) ziyade, belki de münhasıran, Süleyman Paşa ile Rauf Paşa arasındaki muhasemat-ı şahsiyenin (kişisel çekişmenin) netice-i tesiratı (neticeye etkisi) olduğunu meydana çıkarmak istiyoruz.
Şahsiyat bu iki kumandanın harekatı üzerinde o derece nafiz (etkili) ve hakim idi ki mesele teşrih (incelenecek) ve tenvir edilecek (aydınlatılacak) olursa, harekat-ı vakı’anın (olayın gelişiminin) manayı hakikisiyle (olayın gerçek anlamıyla), tabiye harekat ve tertibatıyla bir münasebeti olmayıp (strarejik tedbir ve düzenlemeler ile ilgisinin olmadığı) yalnız her iki kumandanın, zahiren (görünüşte) tabiye tedabir ve mukteziyatı kisvesi (stratejil önlem ve gerekleri örtüsü) altında sakladıkları infi’alat (tepkiler) ve makasıd-ı şahsiyelerinden mütevellit (kişisel amaçlarından dolayı) ve andan ibaret olduğu anlaşılacaktır…….
…… Rauf Paşa’nın, Süleyman Paşa’dan evvel ve yalnız kendisi düşmanı mağlup ederek şan-ı zaferi (zaferin şanını), müşarünileyhten nez’ etmek (Süleyman Paşa’dan geri almak) içün bu yolda hareket eylediği müdde’asına (iddiasına) – ki Süleyman Paşa tarafından iddia edilmişti – biz iştirak edemeyiz. Bilakis bizim fikrimizce Rauf Paşa muharebeye aslen o derece hahişkar ( hevesli) değildi. Anın yegane maksadı esnayı muharebede Süleyman Paşa’nın kumandası altında hareket etmeye mecbur olmamak içün anınla irtibat tesis (etmemek) den ibaret idi….
….Rauf Paşa’nın her şeyden evvel Süleyman Paşa’nın nüfuz-u şahsiyesinden (kişisel hakimiyetinden) kurtulmağa hasr-ı amal etmiş (tek gayesi) olduğuna en büyük delil balkan ordusunun hariçte (dışında) bir vazife bulmak hakkında gösterdiği teşebbüs-ü müsaraatkaranedir (ısrarlı gayretleridir).
Bu teşebbüsü müntic-i muvaffakiyet (bu girişimleri başarılı da) olmuş idi. Lakin Eski Zağra alınıncaya kadar, o hiç sevmediği insanla beraber bulunmağa mecbur idi. Bir kere Eski Zağra alındı mı, artık Rauf Paşa Süleyman Paşa’nın ordusunu terk etmek, hatta Süleyman Paşa’yı bile görmeksizin, avdet eylemek içün kendisinde selahiyet müşahede ediyordu. İşte bu sebeplerden dolayı Rauf Paşa, Eski Zağra’nın zaptı işini yalnız Süleyman Paşa’ya bırakmak istemiş ve buna vasıl olmak içün 29 Temmuz’da pek geç azimet eylemiş ve emrolunan yolu takip etmemiştir. “…
“….30 Temmuz akşamı hakikat halde her iki kol (bir tarafta Süleyman Paşa’nın, diğer tarafta Rauf Paşa’nın kolları) 8 kilometreye kadar bir birine yaklaşmış olduğu halde o akşam veya en geç olarak 31 Temmuz sabahı erkenden bu tabiye irtibatının tesisine muvaffakiyet hasıl olamaması, Rauf Paşa’nın kıtaatını açmakta fevkalade maharetsiz olduğunu ispat etmekte olduğu gibi Süleyman Paşa’nın, bu irtibatı tesis etme(me)ye azmetmiş yani adeta Rauf Paşa’yı yalnız başına bırakmak istemiş olduğuna da delalet etmektedir. “
Alman münekkidiyn-i askeriyesinden (Alman askeri uzmanlarından) bir zat diyor ki:
“ Süleyman Paşa, meramına na’il oldu. Müşarünileyh (bu şahıs), Rauf Paşa’ya karşı icra eylediği muharebe-i şahsiyede (kişisel savaşında) galip geldi. Şu kadar ki bu galebe Osmanlı ordusundan bir fırkanın firarı bahasına oldu. Lakin bu firarın kendi hasmı (rakibi) tarafından idare edilmesi, Süleyman Paşa’nın muzafferiyet-i şahsiyesini ikmal ediyor (şahsi galibiyetini tamamlıyor) ve bu hal balkan ordusu kumandanına bütün bir Osmanlı fırkasının mahv ve ziya’ından daha lezzetli geliyordu…. “
Alman gözlemcinin yaptığı değerlemeden sonra, yazar ikinci cildin kapanışını yapmaktadır:
“…..Bu seylabe-i hezimeti (hezimet selini), hedef-i maksudu (asıl amacı) olan Karapikar istasyonundan ayırmak gayr-ı kabil bir şey idi (olanaksızdı). Ve Rauf Paşa, bu cereyana tabi’ (bu akıma kapılmış) ve onun içinde müstağrak (batmış) olarak ve Süleyman Paşa’nın daire-i nüfuz ve kumandasından (etki alanından ve komutasından) dışarı çıkmak, aynı zamanda en kısa yoldan İstanbul’a gitmek fırsatından istifade etmek içün, firar eden askerle beraber firar etmekte idi.
Rauf Paşa, meydan-ı muharebede sebat edememesine mukabil mabeyn-i hümayunda ispat-ı vücut etmek içün İstanbul’a gidiyor idi…
Şimdi bu hezimetin en büyük hisse-i mesuliyetini kime tevcih edeceğiz :
Askere mi yoksa kumandana mı ? “
Savaşın bundan sonraki safhaları daha enteresandır.
Rauf Paşa bir müddet sonra, savaş alanını terk ederek kaçtığı balkan yarım adasına (bu defa doğu cephesine) Yıldız Sarayı tarafından tekrar tayin edilmiştir.
Bu savaş ile ilgili yayınlarımıza devam etmek düşüncesindeyiz.
[1] Esasen bu toplum Türk toplumudur. Ancak o dönem itibariyle Osmanlı toplum yapısı içinde, adlandırılış şekli böyledir. Osmanlı Rumeli’ye geçtikten sonra, bu bölgeye, Anadolu’dan büyük guruplar halinde göçmen yerleştirmiştir. Genellikle Konya ve civarında yerleşik, eski Karamanoğlu Beyliği ahalisinin büyük çapta buraya nakledildiği bilinmektedir. Ord. Prof. Dr. Ömer Lütfi Barkan bu göçlerin bir başka yönünü “ Kolonizatör Dervişer “ adıyla anılan makalesinde de ele almıştır.
[2] 1908 İkinci Meşrutiyet’in ilanı kastediliyor).
[3] Savaş zamanında Osmanlı Donanmasının başında İngiliz Amiral Hobart Paşa vardır. Paşa anılarında:
“ … Türk denizcisinin deneyimi ve hamurundaki eşi bulunmaz nitelikler gerektiği gibi kullanılsaydı, bu geniş nehir ağzını savunmak için çok şeyler yapılabilirdi. Fakat ne Yazık ! Bu nehirde en yüksek komuta makamında bulunanların tam bir keçi inadı ve bağışlanamaz bir cehalet içinde izledikleri hareket hattının Majesteleri Sultanın görüşlerinden aksi yönde olduğunu anladım….
Düşmanın Romanya içinde ilerlemesine ve daha sonra hemen hemen hiç engellemeden Tuna’yı aşmasına mani olmak için, ya hiç, ya da pek az doğru karar alınabilmişti.
Hobart Paşa’nın Anıları T.İş Bankası Kültür Yayınları İstanbul,2010 s. 141
[4] Silahlı küçük tekneler. Motorlu ya da motorsuz olabiliyor.
[5] 1293 Musavver (Resimli) Osmanlı Rus Seferi, Yazarı: Erkan-ı Harp Binbaşısı Ali Fuat (Erden), Cilt 2 s. 506 v.d. Kitaphane-i Askeri, Sahibi İbrahim Hilmi. İstanbul 1327 (1911)


0 Yorum