…Bunun açık anlamı, Osmanlının bağımsızlığının fiilen bittiğidir.

 TARİHTEN  DERSLER  III,

Tarihi okumaya, anlamaya ve ondan dersler çıkarmaya devam ediyoruz. Ne yazık ki, bizim geçmişimiz, bu bakımdan biraz zengin görünüyor.

Ondokuzuncu yüzyılın ilk kırk yılı, anlatıldığı gibi; bir dizi savaş, isyan ve sıkıntılarla dolu bir devirdir.

Yunan ihtilalinin hemen arkasından, devlet bu defa Mehmet Ali Paşa tarafından başlatılan “ Mısır İsyanı “ ile uğraşmak zorunda kaldı.

Bu arada Fransa, bir alacak verecek meselesini bahane ederek Cezayir’i istila etti.

Yunan ihtilalini bastıran İbrahim Paşa, Yunanistan’ın bağımsızlığını kazanması sonucunda, Yunanistan’dan çekilmiş ve Mısır’a geri dönmüştü. Kendisine verilmiş olan “ Girit Valisi “ ünvanını da bu arada reddetmişti.

Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa, özellikle Fransa ile yakın ilişki içindeydi. Mısır ekonomisini, tarım alanında yaptığı yeniliklerle verimli hale getirmiş, büyük bir ekonomik güce sahip olmuştu. Buna bağlı olarak, ordu ve donanmasını büyütüp yenilemiş ve sonuçta; Osmanlı Devletinin, Vahabiler ve Yunan ihtilali sorunlarında aktif rol oynamış ve bu başarı ona cesaret vermişti.

Esasen Mısır’ın bu derece güçlenmesi, II. Mahmud’u da rahatsız ediyordu. Çok geçmeden, Mehmet Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa, olmadık bir bahane uydurarak, yaklaşık 40.000 kişilik bir ordu ve büyük bir donanma ile Ekim 1831’de Filistin’e girerek Mısır isyanını başlattı.

İbrahim Paşa ordusu, Filistin’e kolaylıkla hakim oldu ve ardından Akka’yı muhasara etti. Birkaç ay sonra bu bölgeyi de tamamen ele geçirdi [1]. İbrahim Paşa için artık Anadolu yolu açılmıştı.

Sadrazam Reşit Mehmet Paşa’nın İstanbul’dan topladığı  60.000 kişilik ordu ile İbrahim Paşa ordusu, Konya’da karşılaştı. Yapılan muharebe esnasında Sadrazam ve Serasker Mehmet Reşit Paşa esir düşünce, Osmanlı ordusu geri çekildi.

İbrahim Paşa, 1833 yılının Şubat ayında, Kütahya’ya ulaştı.

Batı başlangıçta, Mısır sorununu Osmanlının bir iç meselesi olarak algılamış ve pek ilgilenmemişti. Ancak İstanbul’un tehlikeye girmesi olasılığı, İngiltere ve Fransa’yı hareketlendirdi. Bu devletlerin müdahalesi ile Nisan 1833’de Kütahya antlaşması imzalanarak, harekat durduruldu.

Bu antlaşmaya göre: Osmanlı Devleti; Mısır, Sudan, Cidde (Hicaz), Suriye, Filistin, Lübnan ve Adana’nın, Mısır’ın denetimi alanında olduğunu kabul etmiştir.

İstanbul’un, Rusya’dan sonra, bu defa bir iç harekette, Mehmet Ali Paşa kuvvetleri tarafından tehlikeye düşürülmesi üzerine; II. Mahmut, Temmuz 1833’de, Rusya ile “ Hünkar İskelesi “ anlaşmasını; “ Denize düşen yılana sarılır “ diyerek imzalamak zorunda kaldı. Aslında, daha bu antlaşma imzalanmadan önce, Şubat 1833’de Rus askeri İstanbul’a gelmişti.

Bu antlaşma, esas itibariyle  “ ortak savunma amaçlı “ bir antlaşmadır. 8 Temmuz 1833 tarihinde Beykoz’da Hünkar İskelesi mevki’inde imzalanmıştır ve 8 yıl süre ile geçerlidir. Açık ve gizli maddeleri vardır.

Açık maddelerde, amacın sadece savunma işbirliği olduğu, her iki tarafın her hangi bir saldırı ile karşılaşması durumunda, birbirlerine yardım edecekleri, yardım masraflarının saldırıya uğrayan tarafından karşılanacağı yazılıyordu.

Gizli maddelerde ise, Rusya’nın batı devletleri ile savaş halinde olması durumunda, boğazları batı devletlerine kapatacağı hükmü vardı.

18 Ağustos 1838 tarihinde de, İngiltere ile Baltalimanı Ticaret Antlaşması imzalanarak, İngiliz vatandaşlarına bir takım ticari ayrıcalıklar verildi ve dış ticarette tekel (yed-i vahit) uygulaması kaldırıldı.

Kütahya antlaşması ile ara verilmiş olan savaş, 1839 yılında, Mısır’ın vaktinde ödenmeyen senelik vergilerinin talep edilmesi dolayısıyla yeniden alevlendi. İbrahim Paşa’nın 80.000 kişilik ordusuna karşı 60.000 kişilik ve Hafız Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Nizip’te karşılaştı ve Osmanlılar yenildiler.

Bu arada II. Mahmut vefat etti (Şubat 1839) ve Mısır sorununun halli oğlu Sultan Abdülmecid’e kaldı. Birkaç ay sonra da Kaptan-ı Derya (Donanma Komutanı) Ahmet Fevzi Paşa (Hain Ahmet Paşa) Osmanlı Donanmasını Mısır’a İskenderiye’ye götürerek Osmanlı sahillerini savunmasız bıraktı (Temmuz 1839).

Osmanlı Devletinin kendi iç meselesi olarak başlayan, fakat sonradan, uluslar arası bir hal alan Mısır meselesi, içinden çıkılmaz bir hal almak üzereydi.  İngiltere, hem Mısır üzerindeki stratejik hesaplarını korumak, hem de Akdeniz’in üzerindeki kontrolünü elden kaçırmak istemiyordu. Fransa ise Mısır üzerinde, Rusya baştan beri Osmanlı toprakları ve Akdeniz üzerinde hesaplar yapıyorlardı.

Diğer taraftan “ Hünkar İskelesi “ antlaşması bütün tarafları rahatsız ediyordu.  Ama hepsi, stratejik hesapları gereği, statükonun muhafazası düşüncesinde idi.

İngiltere’nin önayak olması ile 15 Temmuz 1840’ta  Londra’da, Osmanlı Devletinin katılmadığı; İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya arasında bir kongre düzenlendi. Bu kongreye Fransa ve onun desteklediği Mehmet Ali Paşa da katılmadı.

Bu antlaşmaya göre; Mehmet Ali Paşa’ya, Hain Ahmet Paşa’nın İskenderiye’ye götürdüğü donanmanın derhal iadesi ve Girit, Adana, Suriye, Hicaz ve Lübnan’ı derhal boşaltması karşılığında; kendisinden sonra gelen aile mensuplarına miras olarak bırakılması garantisiyle, Mısır ve Sudan; kayd-ı hayat şartıyla fakat cetlerine devredemeyeceği şekilde Filistin’in bırakılacağını açıklayan bir ültimatom verilecekti.

Mehmet Ali Paşa bu şartları kabul etmediği taktirde, ki kabul etmedi; on gün sonra, kendisine bir ültimatom daha verilecekti. Yine on gün içinde kabul etmesi gereken bu ültimatomda; kendisine, kendisinden sonra gelecek aile fertlerine  devredilebilecek bir Mısır Valiliği verilecek, fakat Filistin hakkından feragat etmiş sayılacak; ültimatomu reddettiği taktirde, asi muamelesi görecekti. Bu durumda, İstanbul Mısır’a istediği bir valiyi atama hakkına sahip olacak, bu hakkın gerçekleştirilmesi için gereken bütün yardımlar, antlaşmayı imzalayan devletler tarafından yerine getirilecekti.

Bu ütimatom gereği için Kahire’ye gönderildi. Mehmet Ali Paşa, bu talebi de reddetti. Bunun üzerine, Hariciye Nazırı olan Büyük Reşit Paşa, Londra Antlaşmasına imza koyan devletlerden yardım talep etti. Rusya ve Prusya yardım vermeyi reddetti. Avusturya ve İngiltere kara ve deniz güçlerini gönderdi. Osmanlı askerleriyle birlikte bu askerler 15 Eylül 1840 tarihinde Beyrut’a çıkarma yaptılar. İbrahim Paşa ordusu ile bu kuvvetler arasında meydana gelen çarpışmalar sonucunda, İbrahim Paşa yenildi ve perişan bir vaziyette Mısır’a döndü.

Londra Antlaşmasının koşullarına göre, Mehmet Ali Paşa’nın Mısır’dan kuvvet kullanılarak çıkarılması gerekirken; İngiltere, son anda bir değişiklik yapıp; 27 Kasım 1840 tarihinde imzalanan İskenderiye antlaşması ile Mehmet Ali Paşa’nın ikinci ültimatomu kabul ettiğine hükmederek, Mısır’ı kendisine bıraktı.

Yani statüko tam olarak yerine oturtulmuş ve muhafaza edilmiş oldu.

                               *                          *                              *

Bu arada Osmanlı Devletinin devlet yapısını yenilemek, orduyu yeni baştan organize etmek amacıyla oğlu Abdülmecid, Tanzimat Fermanını ilan etmiş, II. Mahmud’un başlatmış olduğu çalışmaları yürütmeye gayret ediyordu.

*                          *                               *

Tarihten dersler çıkarmaya devam ediyoruz.

Yunanistan’ın bağımsızlığı sürecinde yaşanan olaylar tekrar etmektedir.

Edirne antlaşmasından hemen on sene sonra; antlaşma öncesinde, İstanbul’a 130 kilometre yakına,  Tekirdağ’a kadar gelen Ruslar gibi, bu defa güneyden isyan eden Mısır Valisine bağlı kuvvetler, İstanbul’a 250 kilometre yaklaşmıştı.

Her ne kadar Mehmet Ali Paşa bir hanedan veya saltanat değişimi düşünmediğini beyan etse de, iş rastlantıya bırakılmayacak kadar ciddiydi ve batının bütün hesapları yine bozulacaktı. 15 Temmuz 1840 tarihinde Londra’da toplanan kongreye ne Osmanlı katılıyor, ne de Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa ve onun destekçisi Fransa.

Osmanlının iç işi; İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya tarafından çözüme bağlanıyor!.. Bunun en açık anlamı, Osmanlının bağımsızlığının fiilen bittiğidir.

Mehmet Ali Paşa’ya süreye bağlı iki defa ültimatom verilmesi ve bunların Mehmet Ali Paşa tarafından reddedilmesine rağmen, bu ültimatomların sonuç koşulu olan, “ kendisinin asi sayılarak, Mısır’dan çıkartılacağı “ kuralı keyfi bir uygulama ile değiştirilerek, tekrar eski düzene dönülüyor.

Çünkü, Osmanlı topraklarının paylaşılması zamanı henüz gelmemiştir!..

El, elin kaybını, ıslık çalarak arar!… Vecizesine güzel bir örnek….

St. Petersburg’daki toplantıda “ Bab-ı Ali’nin fikrini kaale almayan “ batı, bu defa da, Londra’da diplomatik nezaket kurallarını çiğnemekte bir engel görmüyordu.

Bunları unutmamak, arada bir hatırlatmak gerektiğine inanıyoruz.

(Devam Edecek)

 

[1] İbrahim Paşa, Mayıs 1832’de Akka’yı, Haziran 1832’de Şam’ı ele geçirdi. Osmanlı birliklerini, Humus’ta (Temmuz 1832), Belen’de (Temmuz 1832), Konya’da (Aralık 1832) yenilgiye uğratmıştı.