(… Bu durumu yalnızca bir Avrupa savaşı bozabilir…)

VAMBERY VE SULTAN ABDÜLHAMİT II

(I. Bölümden Devam)

Vambery sadece Sultan Abdülhamid’in şahsı hakkında yaptığı bu saptamalarla kalmamış, aynı zamanda Osmanlı’nın geleceği hakkında da tahminlerde bulunmuştur. 19 Haziran 1890 tarihinde İngiliz Foreign Office’e yazdığı ; “ Osmanlı Devletinin Genel Durumu ve Dış Politikası “ ile ilgili raporunda , Sultan Abdülhamid’in genel olarak iç siyasete hakim olduğunu, son savaşın yarattığı çöküntünün kısmen bertaraf edildiğini, bu ortamda padişahın kardeşi Reşat lehine bir darbeyle karşılaşma olasılığının mevcut olmadığını; ancak :

“ … Bu durumu yalnızca bir Avrupa savaşı bozabilir; aksi takdirde , her şey sükun içinde devam ederse, Türkiye daha uzun yıllar yaşayabilir….” [i]

değerlemesini yapmaktadır. Sayfalar arasında kaybolan bu görüşler, aslında çok önemli bir ayrıntıyı kayıt altına alıyor. Gerçekten rapor tarihinin 1890 olduğu nazara alınırsa ; anılan tahminin ne derece doğru olduğu ortaya çıkmış, yaklaşık bir çeyrek asır sonra patlayan ve esasen başlangıçta bir “ Avrupa Savaşı “ olan I. Dünya Savaşı Osmanlı’nın sonunu hazırlamıştır.

BİR GARİP CASUSULUK HİKAYESİ

Casusluk, aslında gizlilik içinde yapılan bir faaliyettir. Buradaki “ garip casusluk “ kavramı; bu faaliyetin tamamen açıklık içinde, hatta bazen her iki tarafa aktarılan bilgilerin, her iki tarafa da yazılı olarak teyit edilmesi şeklinde yürütülmesindendir. Casusluktan ziyade Vambery’nin sıklıkla ifade ettiği gibi ; iki dostun arasını düzeltmek gayretleridir.

Gerçekte her iki tarafın da asıl amacı, birbirlerinden birinci elden bilgi almaktır. Bu şekilde birbirlerini kontrol altında tutmak, bu vesile ile hem beklenilmeyen gelişmeleri önlemek, hem de olabildiğince dış politikalarını yönlendirmek gayesini gütmektedirler. Bunda başarı sağlandığını söylemek zordur. Özellikle, Mısır meselesi, ıslahatlar, boğazların tahkimi , Ermeni meseleleri  v.s. gibi hassas konularda ciddi hiçbir gelişme olmamıştır. Ama bir dereceye kadar “birinci elden bilgi” her iki tarafa da ulaştırılmıştır.

Her fırsatta Türk milletine olan sevgi hayranlığını dile getirmekte olan Vambery, bu oyunda Osmanlı tarafına yakın davranmaktadır.

Casusluk veya arabuluculuğun bir diğer tarafı da; yürütülen bu faaliyet karşılığında menfaat temin edilmesidir. Vambery İngiliz Gizli Servisine vermiş olduğu bilgiler karşılığında muntazam olarak çeklerini almıştır. Hatta bu faaliyetlerinden dolayı kendisine emeklilik hakkı da verilmiştir.

Ancak; Vambery, bu kabil hizmetleri karşılıksız bırakmadığı bilgisine sahip olduğumuz Sultan Abdülhamid’in, kendisine sadece yüz altın civarında bir para verdiğini beyan etmektedir [ii]. Osmanlı kaynaklarında bu konuda başkaca bir bilgi yoktur.

[i] ÖKE a.g.e S. 82

[ii] TUNALI HİLMİ : Peşte’de Reşid Efendi ile , s.61